ગાંધીનગર સ્થિત નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સિસ યુનિવર્સિટી (NFSU) ખાતે ‘ADINET-NFSU Librarian’s Day Seminar-2026’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું, જેમાં ભારતમાં પુસ્તકાલય વ્યવસ્થા અને માહિતી સેવાઓના બદલાતા સ્વરૂપ પર મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓ થઈ. એડવાન્સ્ડ ઇન્ફોર્મેશન નેટવર્ક ઓફ લાઇબ્રેરીઝ ઇન ઇન્ડિયા (ADINET)ના સહયોગથી યોજાયેલ આ કાર્યક્રમ ડૉ. એસ. આર. રંગનાથનના જન્મજયંતિ નિમિત્તે આયોજિત થયો હતો, જેમને ભારતમાં લાઇબ્રેરી સાયન્સના પિતૃપુરુષ તરીકે માન આપવામાં આવે છે.
બદલાતા જ્ઞાન પરિસ્થિતિમાં પુસ્તકાલયોનું સ્થાન
કાર્યક્રમના પ્રારંભે ADINETના ડિરેક્ટર ડૉ. શૈલેશ યાજ્ઞિકે ભાગ લેનારાઓનું સ્વાગત કરતાં જણાવ્યું કે આજના વિકસતા જ્ઞાન પરિતંત્રમાં પુસ્તકાલયોનું મહત્વ વધુ ઊંડું બન્યું છે. ડિજિટલ યુગમાં માહિતી સુધી પહોંચ સરળ બની હોવા છતાં, વિશ્વસનીય જ્ઞાન, સંશોધન અને અભ્યાસ માટે પુસ્તકાલયોની કેન્દ્રીય ભૂમિકા યથાવત છે. આ મુદ્દો શિક્ષણ ક્ષેત્ર અને જ્ઞાન આધારિત સમાજ માટે અત્યંત મહત્વનો ગણાયો.
સાયબર સુરક્ષા હવે પુસ્તકાલયોની મૂળભૂત જરૂરિયાત
સેમિનારમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે ઉપસ્થિત ડૉ. જગદીશ અરોરાએ પુસ્તકાલય અને માહિતી પરિતંત્રમાં સાયબર સુરક્ષા વિષયક મુખ્ય પ્રવચન આપ્યું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આજના પુસ્તકાલયો માત્ર પુસ્તકોના ભંડાર નથી, પરંતુ ડિજિટલ રિપોઝિટરી, સંશોધન પ્રકાશનો, પીએચ.ડી. થિસિસ અને અન્ય મૂલ્યવાન શૈક્ષણિક દસ્તાવેજોના રક્ષક પણ છે. આવી ડિજિટલ સંપત્તિને હેકિંગ, ડેટા ચોરી અને સાયબર હુમલાઓથી સુરક્ષિત રાખવા માટે મજબૂત વ્યવસ્થા અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
ડિજિટલ યુગમાં વાંચનની બદલાતી આદતો
ADINETના અધ્યક્ષ શ્રી પી. કે. લાહેરીએ ડિજિટલ યુગમાં જ્ઞાન ઉપભોગના બદલાતા સ્વરૂપ પર વિશેષ ઉદ્બોધન આપ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે ખાસ કરીને યુવા પેઢીમાં વાંચનની રીતોમાં મોટા ફેરફારો દેખાઈ રહ્યા છે, જ્યાં ટૂંકી, ઝડપી અને સ્ક્રીન આધારિત સામગ્રીનો વપરાશ વધી રહ્યો છે. તેમ છતાં, ઊંડા વાંચન, વિચારશીલ અભ્યાસ અને બૌદ્ધિક સંવાદ માટે પુસ્તકાલયોની ભૂમિકા અતિપ્રમુખ રહે છે. તેમણે ‘વાચિકમ’ જેવી વાંચન-કેન્દ્રિત પહેલો દ્વારા યુવાનોને પુસ્તકો સાથે ફરીથી જોડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.
ડિજિટલ પહેલ અને આધુનિક પુસ્તકાલયોનું વિસ્તરતું કાર્યક્ષેત્ર
કાર્યક્રમ દરમિયાન NFSU ગાંધીનગરના કેમ્પસ ડિરેક્ટર પ્રોફ. (ડૉ.) એસ. ઓ. જુનારે નવી ADINET વેબસાઇટનું લોન્ચિંગ કર્યું, જે પુસ્તકાલય સંગઠનોના વધતા ડિજિટલ પ્રભાવનું પ્રતીક છે. પોતાના અધ્યક્ષીય ઉદ્બોધનમાં તેમણે પુસ્તકાલયને કોઈપણ શૈક્ષણિક સંસ્થાનું હૃદય ગણાવ્યું અને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ સાથે જ્ઞાન સંસ્કૃતિના નિર્માણમાં તેની અનિવાર્ય ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો. તેમણે શિક્ષકો અને પુસ્તકાલય વ્યાવસાયિકોને યુવા પેઢી માટે પુસ્તકાલયો વધુ આકર્ષક, સુલભ અને સંબંધિત બને તેવા નવીન ઉપાયો અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.
પુસ્તકાલયોથી જ્ઞાન કેન્દ્રો સુધીની સફર
સેમિનારમાં થયેલી ચર્ચાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આધુનિક પુસ્તકાલયો હવે માત્ર પુસ્તકો સંગ્રહિત કરવાના સ્થળો નથી રહ્યા. તેઓ વાંચન, સંશોધન, ડિજિટલ ઍક્સેસ, માહિતી વ્યવસ્થાપન, ટેકનોલોજીના જવાબદાર ઉપયોગ અને સાયબર સુરક્ષાને એક સાથે જોડતાં સક્રિય જ્ઞાન કેન્દ્રો તરીકે વિકસી રહ્યા છે. ખાસ કરીને શિક્ષણ અને સંશોધન ક્ષેત્રમાં, Libraries અને Education વચ્ચેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બનતો જાય છે, જ્યારે Cybersecurity હવે તેમની સ્થિરતા અને વિશ્વસનીયતાનો અભિન્ન ભાગ બની ચૂકી છે.
કાર્યક્રમનો સમાપન ડૉ. મિતેશકુમાર વાય. પંડ્યાએ આભારવિધિ સાથે કર્યો. સમગ્ર સેમિનારે એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપ્યો કે ડિજિટલ પરિવર્તનના સમયમાં પણ પુસ્તકાલયોનું પ્રાસંગિક સ્થાન અખંડ છે. ભવિષ્યના પુસ્તકાલયો માટે પડકાર માત્ર ટેકનોલોજી અપનાવવાનો નથી, પરંતુ ગહન વાંચન, જ્ઞાનની ગુણવત્તા અને માહિતીની સુરક્ષાને સાથે લઈને આગળ વધવાનો છે.
મુખ્ય પરિભાષાઓ
- ADINET: ભારતમાં પુસ્તકાલયો અને માહિતી વહેંચણીને જોડતું અને સહાય આપતું નેટવર્ક સંસ્થા.
- લાઇબ્રેરી સાયન્સ: પુસ્તકાલયોના સંચાલન, માહિતી સેવાઓ અને જ્ઞાન સંસાધનોના વ્યવસ્થિત અભ્યાસનું ક્ષેત્ર.
- સાયબર સુરક્ષા: કમ્પ્યુટર, વેબસાઇટ, નેટવર્ક અને ડિજિટલ ડેટાને હેકિંગ, નુકસાન અથવા ચોરીથી બચાવવાની પ્રક્રિયા.
- ડિજિટલ રિપોઝિટરી: સંશોધનપત્રો, થિસિસ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજોને ઓનલાઇન સંગ્રહિત રાખવાની વ્યવસ્થા.
- પીએચ.ડી. થિસિસ: ડોક્ટરલ અભ્યાસ પૂર્ણ કરવા માટે વિદ્યાર્થી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતો વિગતવાર સંશોધન ગ્રંથ.
- કીનોટ એડ્રેસ: કોઈ કાર્યક્રમમાં મુખ્ય વિષય પર આપવામાં આવતું કેન્દ્રીય અને માર્ગદર્શક પ્રવચન.
- જ્ઞાન પરિતંત્ર: જ્ઞાન કેવી રીતે સર્જાય, સંગ્રહાય, વહેંચાય અને ઉપયોગમાં લેવાય તેનો સમગ્ર તંત્ર.
- વાચિકમ: વાંચનની આદત વિકસાવવા અને યુવાનોને પુસ્તકો સાથે જોડવા માટેની વાંચન-કેન્દ્રિત પહેલ.
