ગાંધીનગર સ્થિત નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સિસ યુનિવર્સિટી (NFSU) ખાતે ‘ADINET-NFSU Librarian’s Day Seminar-2026’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું, જેમાં ભારતમાં લાઇબ્રેરી વિજ્ઞાનના પિતા માનાતા ડૉ. એસ. આર. રંગનાથનના જન્મજયંતિ નિમિત્તે લાઇબ્રેરીઓની બદલાતી ભૂમિકા પર વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ. એડવાન્સ્ડ ઇન્ફોર્મેશન નેટવર્ક ઑફ લાઇબ્રેરીઝ ઇન ઇન્ડિયા (ADINET) સાથે મળીને યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં શિક્ષણ, લાઇબ્રેરી વ્યવસ્થાપન અને સાયબરસિક્યુરિટી જેવા વિષયો કેન્દ્રસ્થાને રહ્યા.
જ્ઞાન વ્યવસ્થામાં લાઇબ્રેરીઓનું સતત મહત્વ
કાર્યક્રમના પ્રારંભે ADINETના ડિરેક્ટર ડૉ. શૈલેશ યાજ્ઞિકે જ્ઞાનના વિકસતા પરિપ્રેક્ષ્યમાં લાઇબ્રેરીઓનું સ્થાન સમજાવ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે આજના સમયમાં લાઇબ્રેરી માત્ર પુસ્તકોનું સંગ્રહસ્થાન નથી, પરંતુ માહિતી, સંશોધન અને શિક્ષણને જોડતું સક્રિય જ્ઞાન કેન્દ્ર છે. આ અભિગમ આજના શિક્ષણ ક્ષેત્ર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે.
ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે સાયબરસિક્યુરિટીની જરૂરિયાત
સેમિનારમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે ઉપસ્થિત ડૉ. આદ્યા અડિવોરે લાઇબ્રેરી અને માહિતી પરિતંત્રમાં સાયબરસિક્યુરિટીના મહત્વ પર મુખ્ય પ્રવચન આપ્યું. તેમણે ખાસ નોંધ્યું કે પીએચ.ડી. થીસિસ, સંશોધન પ્રકાશનો અને અન્ય મૂલ્યવાન શૈક્ષણિક સામગ્રી ધરાવતા ડિજિટલ રેપોઝિટરીઓને સાયબર જોખમોથી સુરક્ષિત રાખવા માટે મજબૂત વ્યવસ્થાઓ આવશ્યક છે. વધતી ડિજિટલ નિર્ભરતા વચ્ચે આ મુદ્દો હવે વૈકલ્પિક નહીં, પરંતુ આવશ્યક બની ગયો છે.
યુવા પેઢીના વાંચન સ્વભાવમાં પરિવર્તન
ચર્ચામાં યુવા પેઢીના બદલાતા વાંચન સ્વભાવનો મુદ્દો પણ મહત્વપૂર્ણ રહ્યો. ડિજિટલ સ્રોતોની સરળ ઉપલબ્ધતા વધતા, લાંબા ગાળાના કેન્દ્રિત વાંચન અને પુસ્તકપ્રેમમાં ઘટાડો થવાની ચિંતાઓ વ્યક્ત થઈ. વક્તાઓએ સૂચવ્યું કે ડિજિટલ વાંચન અને ઊંડાણપૂર્ણ પરંપરાગત વાંચન વચ્ચે અર્થપૂર્ણ સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે, જેથી જ્ઞાનનો વ્યાપ અને વિચારશક્તિ બંને મજબૂત બને.
‘વાચનોત્સવ’ જેવી પહેલોથી વાંચન સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન
ADINETના ચેરમેન શ્રી પી. કે. લેહેરીએ ડિજિટલ યુગમાં જ્ઞાન ઉપભોગના બદલાતા સ્વરૂપ પર પ્રકાશ પાડતાં કહ્યું કે લાઇબ્રેરીઓએ માત્ર માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવી પૂરતી નથી, પરંતુ વાંચનની ટેવ વિકસાવતી જીવંત બૌદ્ધિક જગ્યા તરીકે કાર્ય કરવું જોઈએ. તેમણે સંસ્થાઓને ‘વાચનોત્સવ’ જેવી વાંચનકેન્દ્રિત પહેલો વિકસાવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા, જેથી યુવા શીખનારાઓને પુસ્તકો અને ગહન વાંચન સાથે ફરીથી જોડવામાં મદદ મળે.
નવી ADINET વેબસાઇટ અને નવીન લાઇબ્રેરી દ્રષ્ટિ
કાર્યક્રમ દરમિયાન NFSU ગાંધીનગરના કેમ્પસ ડિરેક્ટર પ્રોફ. (ડૉ.) એસ. ઓ. જુનારે નવી ADINET વેબસાઇટનું લોન્ચિંગ કર્યું, જે ડિજિટલ સેવાઓને વધુ મજબૂત બનાવતી નોંધપાત્ર પહેલ તરીકે જોવામાં આવી. પોતાના અધ્યક્ષीय સંબોધનમાં તેમણે લાઇબ્રેરીને શૈક્ષણિક સંસ્થાનું હૃદય ગણાવી તેની ગુણવત્તાસભર શિક્ષણમાં અનિવાર્ય ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો. સાથે જ તેમણે શિક્ષકો અને લાઇબ્રેરી વ્યાવસાયિકોને યુવા પેઢી માટે લાઇબ્રેરીઓને વધુ આકર્ષક, સુલભ અને પ્રાસંગિક બનાવવા નવીન ઉપાયો અજમાવવા આહ્વાન કર્યું.
આધુનિક લાઇબ્રેરીઓ: પુસ્તકભંડારથી ડાયનામિક જ્ઞાન કેન્દ્ર સુધી
સમગ્ર સેમિનારે એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે આધુનિક લાઇબ્રેરીઓ હવે માત્ર પુસ્તકભંડાર રહી નથી. તેઓ વાંચન, સંશોધન, ડિજિટલ ઍક્સેસ, જવાબદાર ટેક્નોલોજી ઉપયોગ અને સાયબરસિક્યુરિટી જેવા પાસાઓને જોડતા ગતિશીલ જ્ઞાન કેન્દ્રોમાં રૂપાંતરિત થઈ રહી છે. શિક્ષણ ક્ષેત્ર માટે આ દિશા ભવિષ્યનિર્માણક સાબિત થઈ શકે છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે ટેક્નોલોજી અને વાંચન સંસ્કૃતિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂર વધતી જાય છે.
મુખ્ય પરિભાષાઓ
- લાઇબ્રેરી વિજ્ઞાન: લાઇબ્રેરીઓ કેવી રીતે આયોજન, સંચાલન અને ઉપયોગમાં લેવાય છે તેનો અભ્યાસ.
- સાયબરસિક્યુરિટી: કમ્પ્યુટર, વેબસાઇટ અને ડિજિટલ માહિતીનું હેકિંગ, ચોરી અથવા નુકસાનથી રક્ષણ.
- ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: ઑનલાઇન સેવાઓ ચલાવવા માટે જરૂરી સર્વર, નેટવર્ક અને સોફ્ટવેર જેવી ટેક્નોલોજીકલ વ્યવસ્થાઓ.
- ડિજિટલ રેપોઝિટરી: સંશોધનપત્રો, થીસિસ અને શૈક્ષણિક દસ્તાવેજો સંગ્રહિત રાખતી ઑનલાઇન વ્યવસ્થા.
- જ્ઞાન પરિતંત્ર: માહિતી કેવી રીતે સર્જાય, વહેંચાય, સંગ્રહાય અને ઉપયોગમાં લેવાય તેની વ્યાપક વ્યવસ્થા.
- INFLIBNET: ભારતમાં લાઇબ્રેરીઓ અને શિક્ષણને ટેક્નોલોજી દ્વારા સહાય કરતું શૈક્ષણિક માહિતી કેન્દ્ર.
- NBA: નેશનલ બોર્ડ ઑફ એક્રેડિટેશન, જે શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોની ગુણવત્તાનું મૂલ્યાંકન અને માન્યતા આપે છે.
- વાચનોત્સવ: વાંચન પ્રત્યે રસ અને પુસ્તકો સાથે જોડાણ વધારવા માટેની વાંચનકેન્દ્રિત પહેલ અથવા ઉત્સવ.
